Skoro tri od deset crnogorskih učenika uzrasta 15 i 16 godina kockalo se za novac u posljednjih 12 mjeseci, a četvrtina njih ispoljava obrazac ekscesivnog kockanja što je najveća stopa problematičnog kockanja u Evropi, zajedno sa Kosovom. Evropski prosjek iznosi 22 odsto.

Među dječacima u toj grupi, procenat ekscesivnih kockara dostiže 45 odsto. To su podaci iz punog izvještaja Evropskog istraživanja o upotrebi psihoaktivnih supstanci među učenicima (ESPAD), koji je 21. oktobra prošle godine objavila Agencija Evropske unije za droge (EUDA) zajedno sa ESPAD grupom. Pun izvještaj na 144 strane sadrži detaljne nacionalne tabele koje nijesu bile dostupne u kraćem rezimeu objavljenom u maju 2025. 

Istraživanje je sprovedeno 2024. godine na uzorku od 5.510 crnogorskih učenika, što je treći najveći nacionalni uzorak u Evropi, poslije rumunskog i grčkog. Glavna istraživačica u Crnoj Gori je Tatijana Đurišić sa Instituta za javno zdravlje. Istraživanje je sufinansirala Evropska unija kroz IPA8 program tehničke saradnje, u okviru kojeg EUDA radi sa šest zemalja Zapadnog Balkana Albanijom, Bosnom i Hercegovinom, Sjevernom Makedonijom, Kosovom, Crnom Gorom i Srbijom pripremajući ih za buduće pristupanje. Crnogorska Nacionalna opservatorija za droge, smještena u Ministarstvu zdravlja, operativna je tek od 2023. godine; saradnja Crne Gore sa EUDA-om bila je suspendovana od 2021. do 2023. ESPAD pokriva 37 zemalja, od kojih mnoge nisu članice EU.

Zlokobnih pet u vrhu

Crna Gora se u ovom izvještaju eksplicitno izdvaja u pet ključnih kategorija u kojima se crnogorski učenici uzrasta 16 godina nalaze pri vrhu, na drugom mjestu ili sa najvećom rodnom razlikom su - kockanje, kokain, heroin, steroidi i amfetamini.

U kategoriji kockanje, Crna Gora je iznad evropskog prosjeka i po samom udjelu maloljetnika koji se kockaju. U posljednjih 12 mjeseci kockalo se za novac 28 odsto crnogorskih učenika uzrasta 15 i 16 godina (40 odsto dječaka i 16 odsto djevojčica), dok je evropski prosjek 23 odsto. Među onima koji su kockali, 39 odsto ispoljava obrazac ekscesivnog kockanja - najviše u Evropi, izjednačeno s Kosovom (evropski prosjek 22 odsto). Crna Gora ima i najveću razliku između dječaka i djevojčica u kockanju uživo u Evropi, 36 odsto dječaka naspram 13 odsto djevojčica...

Razlika kod onlajn kockanja, gdje dječaci prijavljuju učešće od 31 odsto, a djevojčice 11 odsto, takođe prevazilazi 20 procentnih poena, što je posebno spomenuto u ESPAD dokumentu.

U ovom profilu koji se bavi klađenjem, označeno je da se 80 odsto ispitanih crnogorskih učenika koji onlajn kockaju, kladi na sportske utakmice ili životinjske trke, što je najviše u istraživanju. U kockanju uživo, taj procenat dostiže 76 odsto, izjednačujući Crnu Goru sa Hrvatskom na vrhu.

Upotreba kokaina među crnogorskim maloljetnicima je zabrinjavajuća. Kod onih koju su makar jednom u životu probali kokain (lifetime prevalenca), među crnogorskim učenicima iznosi 5,4 odsto, što je drugi najviši rezultat poslije Kipra (6,2 odsto). Evropski prosjek je 2,3 odsto. Rodni jaz između dječaka (7,4 odsto) i djevojčica (3,4 odsto) je, prema izvještaju, najveći za ovu supstancu, četiri procentna poena razlike.

Amfetamine je makar jednom probalo 3,4 odsto crnogorskih učenika, što je gotovo dvostruko više od prosjeka koji iznosi 1,8 odsto. Rodni jaz za amfetamin - 4,8 odsto dječaci naspram 2,1 odsto djevojčice - takođe je najveći u Evropi. I ovaj podatak se u izvještaju posebno ističe.

Crna Gora ujedno bilježi i visoke stope percepcije dostupnosti „tvrdih“ droga: 18 odsto učenika smatra da je amfetamin lako ili veoma lako nabaviti (evropski prosjek devet odsto), a 15 odsto isto kaže za metamfetamin (prosjek 7,8 odsto). Po toj percepciji, Crna Gora se kotira odmah iza Norveške i zauzima neslavan evropski vrh. Crna Gora je ubjedljivo iznad Srbije 8,6, Sjeverne Makedonije 6,8, Kosova 3,6...

Kada je riječ o zloupotrebi heroina, lifetime prevalenca iznosi 2,2 odsto, što je drugi najviši rezultat u Evropi, ponovo iza Kipra (4,1 odsto). Evropski prosjek je 1,2 odsto. Među dječacima, taj broj dostiže 3,3 odsto.

Anabolički steroidi su, prema ovom dokumentu, takođe rasprostranjeni među djecom. Lifetime prevalenca anaboličkih steroida iznosi 2,7 odsto, što Crnu Goru svrstava među zemlje s najvišim stopama u Evropi, iza Kipra (4,2 odsto), Poljske (3,3 odsto) i Ukrajine (2,8 odsto). Evropski prosjek je 1,5 odsto. Rodna razlika je izrazita - 4,3 odsto dječaci, 1,1 odsto djevojčice.

Zbirni indikator, prema ovom izvještaju, za sve droge osim kanabisa za Crnu Goru iznosi 7,6 odsto - treći najviši u Evropi, poslije Kipra (9,9 odsto) i Islanda (7,9 odsto). Evropski prosjek je pet odsto.

Evropski prosjek upotrebe ilegalnih droga osim kanabisa opao je sa 19 odsto u 2003. godini na 14 odsto u 2024, a Crna Gora pripada uskoj grupi zemalja koje, uz Norvešku, idu suprotnim smjerom. Izvještaj EUDA-e eksplicitno navodi da je u Crnoj Gori upotreba droga među učenicima u porastu od 2007. godine kada je ESPAD prvi put sproveden u zemlji.

Izvještaj daje slikovit primjer, ukazuje da, ako bi se podaci preveli u apsolutne brojke, od 30 šesnaestogodišnjaka u jednom odjeljenju, otprilike četvoro je probalo neku ilegalnu drogu osim kanabisa, troje je probalo kanabis (devet odsto), gotovo dvoje je probalo kokain, jedno heroin i jedno anaboličke steroide. Najmanje jedanaestoro je kockalo u prošloj godini, a od tih jedanaestoro, oko četiri ispoljavaju obrasce ekscesivnog kockanja.

Alkohol u prosjeku

Kada je riječ o alkoholu, 73 odsto je onih koji su ga probali makar jednom u životu, što je evropski prosjek.

U izvještaju se analiziraju rano pijenje i „binge drinking“ (epizodno, povremeno prekomjerno pijenje alkohola u kratkom vremenu).

Čak 47 odsto crnogorskih dječaka i 36 odsto djevojčica izjavilo je da je prvo alkoholno piće konzumiralo u uzrastu od 13 godina ili ranije. Razlika od 11 procentnih poena svrstava Crnu Goru, uz Srbiju (49 naspram 37) i Sjevernu Makedoniju (35 naspram 22), među zemlje sa izraženim regionalnim obrascem ranog uvođenja dječaka u alkohol.

Konzumacija pet ili više pića u jednoj prilici tokom posljednjih 30 dana pokazuje stopu za Crnu Goru od 23 odsto (dječaci 27, djevojčice 18), što je ispod evropskog prosjeka koji iznosi 31 odsto. Ipak, rodna razlika od devet procentnih poena izdvojena je u izvještaju kao nešto što se treba izdvojiti, uz Lihtenštajn (41 naspram 35). U evropskom prosjeku, dječaci i djevojčice imaju približno iste stope u ovoj potkategoriji konzumiranja alkohola.

U Crnoj Gori je od ispitanih, 9,6 odsto makar jednom probalo kanabis, što je ispod evropskog prosjeka od 12 odsto. Ali rodni jaz je drugi najveći u Evropi, poslije Ukrajine - 13 odsto dječaci naspram 6,8 odsto djevojčice.

Trideset godina ESPAD-a obilježeno je nizom novih indikatora, od kojih je prvi put 2024. uveden Indeks mentalnog blagostanja Svjetske zdravstvene organizacije (WHO-5). Crna Gora se ne pominje u izvještaju kao zemlja sa istaknutim odstupanjem niti pozitivnim, niti negativnim. Evropski prosjek dobrog mentalnog blagostanja je 59 odsto; podaci za Crnu Goru kreću se u tom rasponu.

Problematično korišćenje društvenih mreža je drugi indikator gdje Crna Gora prelazi prosjek: 55 odsto učenika ima skor dva ili tri na skali rizika (prosjek 47 odsto), pri čemu djevojčice, kao u svim evropskim zemljama prijavljuju veći rizik (61 odsto naspram 48 odsto kod dječaka).

Podaci o pušenju ohrabrujući

Crna Gora se u jednoj kategoriji izdvaja u suprotnom smjeru. Manje od trećine učenika probalo je e-cigarete, njih 31 odsto, što Crnu Goru svrstava među šest evropskih zemalja sa najnižom prevalencom, uz Portugaliju, Maltu, Island, Sjevernu Makedoniju i Irsku. Evropski prosjek je 44 odsto.

Rano probanje e-cigareta sa 13 godina ili ranije u Crnoj Gori iznosi 7,4 odsto, što je drugi najniži rezultat u Evropi (samo Portugal niži, sa 5,4 odsto). Za poređenje, u Estoniji 33 odsto učenika prijavljuje da je probalo e-cigaretu prije 14. rođendana.

Slično, klasične cigarete su u Crnoj Gori ispod evropskog prosjeka, onih koji su ih konzumirali makar jednom je 24 odsto, dok je prosjek u Evropi 32. Kada je riječ o konzumiranju u posljednjih 30 dana, njih 14 odsto je izjavilo da je to učinilo. Prosjek na evropskom nivou iznosi 18.

Prevencija pretposljednja u Evropi

Najalarmantniji sistemski nalaz tiče se preventivnih aktivnosti. Samo 38 odsto crnogorskih učenika izvještava da je u dvije godine prije istraživanja prisustvovalo bar jednoj informativnoj ili obrazovnoj aktivnosti o supstancama ili rizičnim ponašanjima što je drugi najniži procenat u Evropi, samo iza Kosova (31 odsto). Evropski prosjek je 56 odsto; Slovačka, koja prednjači, ima 77 odsto.

Programi prevencije bazirani na vještinama koje EUDA u izvještaju ocjenjuje kao djelotvornije od jednokratnih informativnih događaja koncentrisani su, prema izvještaju, uglavnom u zapadnoj i južnoj Evropi. Istočna i jugoistočna Evropa, gdje je Crna Gora pozicionirana, prevashodno se oslanja na informativne kampanje.

Tridesetogodišnja generacija u tranziciji

ESPAD je počeo 1995. godine kao zajednički projekat nezavisnih istraživačkih timova iz desetak evropskih zemalja. Danas obuhvata 37 država, a od 1995. do 2024. godine anketirano je više od 800.000 učenika, što ga čini najobimnijim harmonizovanim istraživanjem o upotrebi supstanci i rizičnih ponašanja u Evropi i najvećim multinacionalnim istraživanjem o upotrebi psihoaktivnih supstanci kod adolescenata na svijetu.

Osmi ciklus, sproveden 2024. godine, prvi je nakon pandemije kovid-19. Slika koja proizilazi iz izvještaja jeste, prema riječima EUDA-e, slika „generacije u dubokoj tranziciji“. Pad klasičnih supstanci alkohola, cigareta, kanabisa, prati nagli rast novih rizika: e-cigareta, onlajn kockanja, nemedicinske upotrebe ljekova, problematičnog korišćenja društvenih mreža.

Za Crnu Goru, supstance (alkohol, cigarete, e-cigarete) bilježe stope na ili ispod evropskog prosjeka što je pozitivan signal. Ali u kategorijama koje izvještaj EUDA-e opisuje kao „tvrde droge“ kokain, heroin, amfetamin, metamfetamin, steroidi i u „digitalnoj tranziciji“ rizika kockanju, naročito onlajn crnogorska generacija od 2007. naovamo se kreće suprotno od evropskih standarda.

Šta država sama konstatuje

U Nacrtu nacionalne strategije za droge 2024–2027, Vlada već upozorava na rast upotrebe psihoaktivnih supstanci među mladima i konstatuje da „trend, uz korišćenje drugih supstanci, posljednjih godina raste značajno“.

Strategija navodi i da je prevalencija korišćenja anaboličkih steroida „najveća u Crnoj Gori, sa procentom od 2,7 odsto“, kao i da su dječaci znatno skloniji eksperimentisanju sa psihoaktivnim supstancama od djevojčica.

Strategija insistira na jačanju sistema prevencije i „smanjenju potražnje za drogama“, ali ESPAD 2024 pokazuje da samo 38 odsto crnogorskih učenika navodi da je učestvovalo u preventivnim aktivnostima o drogama i rizičnim ponašanjima - drugi najniži procenat u Evropi.