U Crnoj Gori, kao posljedicu ratnih sukoba na Bliskom istoku osim povećanja cijena goriva, u bliskoj budućnosti možemo očekivati pritisak na cijene hrane i transportnih usluga, koje će se onda indirektno prenijeti na ostale proizvode, jer troškovi transporta jesu sastavni dio cijene najvećeg broja proizvoda kojima se trguje u Crnoj Gori, saopštila je u intervjuu Pobjedi profesorica Ekonomskog fakulteta Univerziteta Crne Gore dr Maja Baćović.

“Na bazi strukture indeksa cijena potrošačkih proizvoda, dosadašnji rast cijena nafte direktno, uz očekivani rast cijena ostalih proizvoda, naročito poljoprivrednih proizvoda, već može da doprinese rastu inflacije za oko dva odsto više u odnosu na projektovanu u prvoj polovini ove godine”, kazala je Baćović Pobjedi.

Ona je najavila i da se može očekivati usporavanje ekonomskog rasta, i niža stopa rasta BDP-a od projektovane u periodu prije početka sukoba.

Koliko bi rat na Bliskom istoku i usložnjavanje geopolitičke i ekonomske situacije u svijetu mogli uticati na crnogorsku ekonomiju? Da li je i u kojoj mjeri Crna Gora, kao mala i uvozna zavisna država, ekonomski ranjiva na posljedice uticaja krize i sukoba na Bliskom istoku? 

Baćović: Crna Gora je mala, otvorena i uvozno zavisna ekonomija, i stoga je osjetljiva na većinu promjena koje se dešavaju na međunarodnim tržištima i u ekonomijama sa kojima ostvaruje ekonomsku saradnju, i u dijelu spoljno-trgovinske razmjene i razmjene proizvodnih faktora i kapitala.

Prvi direktni uticaj nestabilnosti na Bliskom istoku vidljiv je kroz rast cijena nafte i naftnih derivata, kojima svjedočimo u Crnoj Gori i na globalnom tržištu. Istovremeno, očekuje se i rast cijena poljoprivrednih proizvoda, jer su zemlje Bliskog istoka značajni izvoznici sirovina koje se koriste u poljoprivrednoj proizvodnji (vještačka đubriva). Ovim faktorima treba dodati i očekivani rast cijena u Evropi, koji će se odraziti na cijene uvoznih proizvoda. Evropska centralna banka već je korigovala prognozu inflacije naviše za 2026. godinu, sa 1,9 odsto na 2,6 odsto na godišnjem nivou, uz očekivanje da će godišnja inflacija u drugom kvartalu dostići 3,1 odsto, nakon čega se očekuje blagi pad nivoa cijena (uz pretpostavku stabilizacije političkih prilika).

Predviđa se da će inflacija u G20 biti 1,2 odsto viša od prethodno očekivane u 2026. godini, i dostići četiri odsto. Dodatno, prognoze ekonomskog rasta u Evropi se takođe koriguju naniže, sa pređašnjih 1,2 odsto za 2026. godinu na 0,9 odsto. Važno je napomenuti da se sve ove projekcije formiraju na bazi informacija koje su trenutno raspoložive, te da su moguće i njihove revizije ukoliko nestabilnost bude trajala duže.

Usporavanje ekonomskog rasta u ekonomijama koje čine emitivna crnogorska tržišta, uz rast troškova transporta, može uticati na pad tražnje za uslugama koje Crna Gora izvozi, prije svega u sektoru turizma. Preusmjeravanje turističke tražnje sa zemalja Bliskog istoka na Mediteranske zemlje može djelimično ili potpuno da ublaži ovaj efekat. Važno je i napomenuti da rast cijena uvoznih proizvoda vodi rastu vrijednosti uvoza, koji kao negativna stavka u obračunu BDP-a, ima negativan uticaj na njegovu ukupnu vrijednost.

Posljedično, možemo očekivati usporavanje ekonomskog rasta, i nižu stopu rasta BDP-a od projektovane u periodu prije početka sukoba. Prema trenutnom scenariju, stopa rasta BDP-a u Crnoj Gori u 2026. godini može biti niža za 0,5-0,7 odsto (2,5-2,7 odsto) od inicijalno projektovane (3,2 odsto). Ipak, pouzdanije procjene su moguće tek nakon završetka drugog i trećeg kvartala, kada ćemo imati pouzdane informacije o vrijednosti spoljnotrgovinske razmjene.

Da li je prema Vašem mišljenju Crna Gora spremna za ovakve sukobe i krize koji potresaju i svjetsku ekonomiju i mnogo veće i razvijenije države?

Baćović: Spremnost države da reaguje i da se prilagođava ekonomskim šokovima u mnogome zavisi od njene ekonomske snage i fiskalnog prostora, koji posledično određuju dinamiku i intenzitet reakcije, i troškove ekonomskih poremećaja. Fiskalni prostor Crne Gore je ograničen usljed dominacije mandatornih rashoda u budžetu i deficitarnog finansiranja.

Mali obim domaće materijalne proizvodnje, visoki značaj turističkog sektora, niska domaća akumulacija i nepostojanje robnih rezervi, izuzev u dijelu nafte i naftnih derivata, čine ekonomiju osjetljivijom na eksterne poremećaje i povećavaju troškove ekonomskih kriza. Tome smo svjedočili i 2020. godine, kada je u Crnoj Gori ostvarena najveća recesija u Evropi.

Da li bi i što, prema Vašem mišljenju, Crna Gora trebalo da uradi kako bi ublažila posljedice ratnih sukoba na Bliskom istoku? 

Baćović: Crna Gora, izuzev akciza i naftnih rezervi, trenutno nema puno instrumenata na raspolaganju kojima može ublažiti negativne efekte krize brzo i efikasno. Smanjenje akciza na gorivo je fiskalni instrument koji je već upotrijebljen i kojim je ublažen rast inflacije. U dugom roku, intenzivnijim ulaganjima u domaću proizvodnju (npr. poljoprivredu), moguće je dijelom smanjiti uvoznu zavisnost i ojačati otpornost naše privrede na eksterne šokove. Takođe, jačanje robnih i fiskalnih rezervi doprinosi rastu otpornosti ekonomije i države.

Prve posljedice sukoba na Bliskom istoku imali smo kroz povećanje cijene goriva u Crnoj Gori. Da li očekujete da u Crnoj Gori, kao posljedica ratnih dešavanja na Bliskom istoku, može doći do poskupljenja i drugih proizvoda - roba i usluga u bliskoj budućnosti? 

Baćović: Osim goriva, u bliskoj budućnosti možemo očekivati pritisak na cijene hrane i transportnih usluga (uključujući i troškove osiguranja), koje će se onda indirektno prenijeti na ostale proizvode, jer troškovi transporta jesu sastavni dio cijene najvećeg broja proizvoda kojima se trguje u Crnoj Gori. Na bazi strukture indeksa cijena potrošačkih proizvoda, dosadašnji rast cijena nafte direktno, uz očekivani rast cijena ostalih proizvoda, naročito poljoprivrednih proizvoda, već mogu da doprinesu rastu inflacije za oko dva odsto više u odnosu na projektovanu u prvoj polovini 2026. godine.

Vlada je prije desetak dana reagovala smanjenjem akciza na promet goriva, čime je znatno smanjeno uvećanje cijene naftnih derivata na domaćem tržištu. Kako Vi ocjenjujete ovu mjeru Vlade? 

Baćović: Smanjenje akciza na gorivo je adekvatna mjera, koja je znatno ublažila prvi udar na cijene goriva u Crnoj Gori, i posljedično na inflaciju. Smanjenjem akciza nije eliminisana mogućnost rasta cijena, jer su cijene naftnih derivata, i pored smanjenja akciza, već porasle za oko 17 odsto, ali je znatno ublažena, jer bi u suprotnom rast cijena goriva bio iznad 30 odsto. To je najefikasniji instrument koji je na raspolaganju Vladi u pravcu ublažavanja inflatornih pritisaka. Ova mjera istovremeno znači i smanjenje fiskalnih prihoda, ali je pozitivan efekat usporavanja inflacije veći od negativnog ukoliko bi pad prihoda rezultirao smanjenjem agregatne tražnje ili rastom deficita.

Iako iz Vlade već dugo najavljuju formiranje robnih rezervi, one još nijesu formirane niti je uspostavljena i usvojena zakonska regulativa za njihovo formiranje. Kakvo je Vaše mišljenje, da li su Crnoj Gori potrebne robne rezerve? Da li je već trebalo da budu formirane i da li bi nam one pomogle u ovoj kriznoj situaciji i sličnim situacijama kada se kriza sa svjetskog nivoa preliva i na Crnu Goru? 

Baćović: Formiranje naftnih rezervi je izuzetno važno, naročito u cilju obezbjeđivanja kontinuiteta snabdijevanja ne samo pružalaca ključnih usluga u zemlji (zdravstvo, bezbjednost, transport prehrambenih proizvoda), već i ostalih učesnika u ekonomskom životu i građana. Postojanje rezervi širi prostor za pronalaženje rješenja u kriznim uslovima. Robne rezerve ostalih proizvoda, naročito egzistencijalno bitnih prehrambenih i farmaceutskih proizvoda, kao što su pšenica, šećer, ljekovi, itd., doprinijele bi stabilizaciji tržišta u uslovima izraženih fluktuacija (nestašice, rast cijena). Formiranje robnih rezervi je i finansijski i logistički zahtjevan proces, ali je neophodan za stabilnost države u kriznim uslovima.